Het Nederlandse pensioenstelsel is robuust en kan tegen een stootje. De AOW is de eerste peiler, daarvoor betalen alle werkenden. Onze pensioenfondsen, de tweede peiler, werken op basis van kapitaaldekking. Er is voor onze pensioenen gespaard. Dat heeft nu echter wel onvermoed effect. Zowel Nederland als Engeland worden nu, juist daardoor, harder geraakt door de economische crisis. De beleggingsportefeuilles van onze pensioenfondsen hebben in het afgelopen jaar veel geld, veel waarde, zien verdampen. Een land als Frankrijk, waar de pensioenen worden omgeslagen en de jongere generatie betaalt voor de ouderen, kent dat probleem niet. Dit korte betoog diende als antwoord op de vraag: ‘Wat is er mis met de Nederlandse pensioenen?’ Het leidt er in Nederland toe dat werkgevers extra moeten storten in pensioenfondsen. Shell heeft zo’n € 3 miljard gestort, maar die kunnen dat betalen. Als een bedrijf in moeilijke tijd extra betalingen moet doen, wordt het anders.

Niet zo heel veel mis

Op zich vindt Dietvorst niet dat er zo heel veel mis is met ons pensioenstelsel. We zien op dit moment de kwetsbare kant van ons pensioenstelsel, maar hij constateert ook dat de buffers hun werk hebben gedaan. Daar waar eind vorig jaar de dekkingsgraad van veel fondsen onder de 100% lag, zijn de beurskoersen nu al weer 20% hoger en liggen de meeste buffers van de pensioenfondsen boven de 100. ‘Wij zeggen niet dat de volgende generaties voor onze pensioenen moeten betalen. Wij sparen voor onszelf. Ik vind dat het beste systeem. De eerste peiler is de AOW via omslag, de tweede peiler staat op de pensioenfondsen en kapitaaldekking. Over een jaar of vijf à zes zijn we deze huidige problemen vergeten en is het allemaal rechtgetrokken.’

Is het de waan van de dag?

‘Klein beetje wel. Pensioenfondsen denken in decennia. Met 25 jaar begin je pensioen op te bouwen en over 60 jaar ontvang je de laatste uitkering. En als je kijkt hoeveel er in de kas zit bij de pensioenfondsen, dan is dat genoeg!’ Volgens Dietvorst ligt daar dan ook geen enkel probleem. Hij constateert echter wel een ander zwak punt; het toezicht. ‘Het FTK is failliet, er zijn geen goede regels.’ De regels zoals die vanuit De Nederlandse Bank en het Financieel Toetsingkader gelden, vindt hij niet goed. Wanneer DNB-regels voorschrijven dat de rekenrente om verplichtingen contant te maken daalt met 1% à 1,5%, dan heeft dat een enorme invloed op de pensioenberekeningen. Wanneer daarnaast ook nog eens  de beurskoersen onderuit gaan, heeft dat negatieve gevolgen – die elkaar ook nog eens versterken – voor de dekkingsgraad van pensioenfondsen. Aan de andere kant constateert hij ook dat er beter nagedacht moet worden over hoe pensioengelden worden belegd. Dat was vaak dermate complex met derivaten en afgeleide producten, dat niemand dat nog kon overzien. Pensioenfondsen hebben veel geld te beleggen en moeten daarmee bijna automatisch ook naar het buitenland, dus ook naar Amerika. Instellingen moeten nu die beleggingen beter tegen het licht houden en anders structureren. Dat betekent ook dat ze genoegen moeten nemen met minder rendement en meer zekerheid, maar dat betekent ook een hogere premie.

Pensioenen en verslaggeving

De waarderingsregels zoals die voor pensioenfondsen gelden hebben volgens Dietvorst bijgedragen aan het probleem. Het gaat dan om historische gemiddelden versus fair value. De fluctuaties die fair value met zich meebrengt, zijn lastig. ‘De Nederlandse pensioenfondsen hebben ongeveer € 600 miljard in kas, € 20 miljard keren we uit, € 20 miljard komt er aan premie binnen. Dan is er niet zo veel aan de hand.’

‘Waar hebben we het over,’ verzucht hij. ‘Pensioenfondsen hebben nog voor jaren genoeg geld. Waar het dan wel om gaat is: waartegen mag je de verplichtingen waarderen? 2½% of 4%? Dat is boekhoudkundig. Wanneer de stofwolken zijn opgetrokken, zal er met de DNB-economen gepraat moeten worden over of de regels juist zijn en soepeler mogen worden toegepast. Toen deze regels werden afgesproken, kon niemand bevroeden dat dit zou gebeuren. Daar moet naar gekeken worden. Minder rigide regels voor het contant maken van verplichtingen.’

Spelen verslaggevingsregels een belangrijke rol?

‘Dat is de strijd. Pensioenregelingen gaan langzamerhand – en dat vind ik een slechte ontwikkeling – van defined benefit naar defined contribution. Dan doen fluctueringen in verplichtingen zich niet meer voor. We hadden een mooi eindloonsysteem, nu een middelloonsysteem en langzaam stappen we over naar een defined contribution systeem. Daarmee worden alle risico’s volledig bij de werknemer gelegd en komen fluctuaties niet meer voor rekening van de werkgever. Ik heb het altijd raar gevonden dat ons pensioenstelsel wordt geregeerd of afgebroken door IFRS. Door boekhoudregels dreigt dat te gebeuren.’

DGA-pensioen

Pensioenen zijn uiteindelijk een macro- en een microverhaal. Het verhaal over de pensioenfondsen is macro. Voor het MKB en bij zelfstandige ondernemers ligt het anders. Met name de pensioenregeling voor de DGA vindt Dietvorst nodeloos ingewikkeld en gekunsteld. Dat komt omdat de DGA als werkgever er voor kan kiezen om zijn pensioen in eigen beheer te regelen. ‘Daar moeten wij vanaf. In de meeste gevallen is zo’n pensioen een papieren zaak. Er is wel gereserveerd ten laste van de fiscus, maar in de praktijk is dat geld er meestal niet. Is het geld er wel, dan heb je het niet voor de onderneming gebruikt en had je het net zo goed in een pensioenfonds kunnen onderbrengen. Tegen werknemers zeg je: ‘Je hebt een aftrek, maar dan moet je het geld ook onderbrengen in een pensioenfonds’. Waarom geldt dat niet voor de DGA? Ik weet dat dit bij accountants en fiscalisten en bij MKB-Nederland een gevoelig punt is. Die zeggen dat ondernemers dat geld nodig hebben binnen hun onderneming voor de financiering van het bedrijf. Dat zou je op een andere manier moeten regelen. De wetgeving rond pensioen en DGA neemt onevenredig veel wettekst in beslag. Dat komt omdat de DGA zowel werknemer als werkgever is. Dan gaan mensen altijd de grens opzoeken. Terwijl zou moeten gelden: je bent werknemer of werkgever. We moeten daar vanaf.

Pensioen in eigen beheer rust op twee peilers: Eén, dat het een pensioen moet zijn en twee, dat de onderneming moet kunnen worden gefinancierd. Die twee doelstellingen van de wetgever zijn mijns inziens niet met elkaar verenigbaar. Mijn uitgangspunt is dat pensioenen gewaarborgd moeten zijn op het moment dat er een beroep op wordt gedaan. Dan moet er geld zijn, dus buiten het bedrijf. De Belastingdienst zit er ook mee in zijn maag. Wanneer een bedrijf slechter draait en de DGA doet afstand van zijn pensioen, dan moet er wel belasting geïnd worden. Tenzij kan worden aangetoond dat de pensioenrechten niet meer kunnen worden verwezenlijkt. De DGA heeft dan ook geen pensioen meer.

Ondernemersrisico

Dietvorst vindt dat niet af te doen met het begrip ondernemersrisico. ‘Wat weegt zwaarder? We geven als maatschappij iemand een steuntje in de rug door een premieaftrek. Dan moet je ook echt zorgen voor je pensioen. Stel je ook de problemen eens voor bij echtscheiding. Dan moeten de pensioenverplichtingen worden afgestort. Het is veel verstandiger om dat buiten het bedrijf te regelen.

Voor de IB-ondernemer geldt precies hetzelfde. De FOR is een geflatteerde, papieren reserve. Iedere accountant zal dat beamen. Je bouwt gewoon een belastingclaim op. Dat geeft alleen maar ellende. Die duiten moeten vrij.’

[Professor dr. G.J.B. Dietvorst is hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg en daarnaast verbonden aan Interpolis. Dietvorst vindt dat de waarderingsregels en het financieel toetsingskader voor pensioenfondsen te rigide zijn. Hij vindt ook dat voor de MKB-ondernemers de regelingen rond pensioen in eigen beheer en de FOR op de helling moeten. Deze constateringen vinden onder accountants en fiscalisten niet altijd een willig oor.]